Roest op het IJzeren Gordijn - Wouter Rawoens

(Bron:Caermersklooster)

Deze tentoonstelling liep van vrijdag 17 april tot 14 juni 2009.

Wouter Rawoens

Wouter Rawoens (°1963, Gent) werkt als freelance persfotograaf o.a. voor De Gentenaar, De Standaard, Woestijnvis, Trends Magazine. Hij volgde een deel van het tracé van het IJzeren Gordijn op zoek naar sporen van wat er is geweest. Hij deed dit op vraag van Uitgeverij Lannoo, die ter gelegenheid van de 20ste verjaardag van de val van de Muur de reisgids Grenzeloos, een reis langs het IJzeren Gordijn van Peter Jacobs en Erwin De Decker publiceert. De tocht leverde niet alleen foto’s voor het boek op maar ook voor een tentoonstelling. Wouter Rawoens bezocht het grensgebied in Duitsland, Tsjechië, Oostenrijk, Slowakije, Hongarije, Slovenië en Italië, maar ook Berlijn en andere historische plaatsen die het decor waren voor het voorspel van het IJzeren Gordijn; zoals het Oostelijk Front tussen Italië en Oostenrijk-Hongarije in de Eerste Wereldoorlog, het betwiste Sudetenland en de locaties van de partizanen van de Tweede Wereldoorlog.

Het IJzeren Gordijn

Tot twintig jaar geleden liep er letterlijk een IJzeren Gordijn dwars door Europa, van noord naar zuid. Het vormde na de Tweede Wereldoorlog de scheidingslijn tussen het communistische Oostblok, dat onder invloed van de Sovjet-Unie stond, en het kapitalistische Westen, dat door de andere geallieerden, waaronder vooral de Verenigde Staten, van de nazi’s bevrijd was. De twee tegenpolen verenigden zich in militaire allianties, het Warschaupact en de NAVO, en vochten jarenlang een Koude Oorlog uit.

De communistische landen van Oost-Europa versterkten hun buitengrenzen, officieel ter bescherming tegen westerse aanvallen, maar vooral om kandidaat-vluchtelingen af te schrikken. Want duizenden burgers voelden de totalitaire communistische regimes in hun land als verstikkend aan en probeerden over de grens te vluchten om een leven in vrijheid op te bouwen.

Het begrip IJzeren Gordijn werd reeds in de 19de eeuw sporadisch gebruikt om de scheiding te symboliseren tussen landen met totaal verschillende culturen en ideologieën. Dit begrip stamt uit de schouwburgen. In Duitse theaters was een ijzeren gordijn een verplichte veiligheidsmaatregel die moest voorkomen dat een eventuele brand op het podium zich direct tot de zaal zou uitbreiden. Dergelijke branden kwamen vaak voor want het beschilderde doek waaruit decorstukken bestonden waren uiterst brandbaar. Politiek werd de naam het eerst gebruikt door de Belgische koningin Elisabeth die daarmee de scheiding tussen het ‘vredelievende‘ België en het ‘agressieve’ Duitsland in 1914 bedoelde.

De term in de huidige betekenis, werd gemeengoed door een toespraak van de Britse staatsman Winston Churchill, die in de beroemd geworden Fultonspeech op 5 maart 1946 waarschuwde tegen de zich aftekenende tweedeling van Europa. Er waren niet veel mensen die hem meteen geloofden en hij werd om zijn woorden aanvankelijk door velen verguisd; een paar jaar later bleek hoe juist hij de ontwikkelingen had ingeschat.

Het IJzeren Gordijn begon met een eenvoudige prikkeldraad, maar die werd later, vooral tussen Oost- en West-Duitsland, uitgebouwd tot een metersbrede zwaarbewaakte strook met allerhande versperringen, waaronder zelfs mijnenvelden. Vanaf wachttorens werd alles en iedereen in de gaten gehouden. De grens liep van het Hoge Noorden tot aan de Zwarte Zee, waarvan 1.393 km dwars door Duitsland, dat, net als de hoofdstad Berlijn, door de geallieerden opgedeeld was. Pas na de ineenstorting van de macht van de communistische partijen in Oost-Europa werd het IJzeren Gordijn doorgeknipt en de Muur rond West-Berlijn afgebroken. Hongarije gaf het voorbeeld op 2 mei 1989; op 9 november van dat jaar zette ook Oost-Duitsland zijn grenzen open.

De tentoonstelling

De tentoonstelling toont een 55 monumentale foto’s (150 x 100cm). Niet alleen de artistieke impressie, maar ook het historische belang en de omgang met het erfgoed waren voor Wouter Rawoens belangrijke uitgangspunten. In het ene land wil men niet vergeten wat er gebeurd is, het andere wil de sporen liefst zo snel mogelijk uitwissen. De beelden vertellen hoe men op sommige plaatsen het verleden educatief verklaart en op andere plaatsen dan weer ingetogen herdenkt of pompeus verheerlijkt. De foto’s tonen ontroerende kunst aan de grens, maar ook kneuterige privémonumenten en ze zetten evenzeer de schaamteloze toeristische uitbuiting te kijk. Wouter Rawoens gaat op zoek naar iconen van de verdwenen volksrepublieken, zonder in de val te trappen van de Oostbloknostalgie. Want uiteindelijk is het IJzeren Gordijn vandaag vooral een groen lint door het hart van Europa, een strook natuurgebied van noord naar zuid. Die metamorfose was het beginpunt voor een groter verenigd Europa.

De opstelling van de tentoonstelling tracht op passende wijze vorm te geven aan de inhoud. Niet toevallig wordt de tentoonstellingsruimte door strakke muren doorsneden en verdeeld en hinderen ze de bewegingsvrijheid. Alleen smalle doorgangen laten ‘passage’ toe; samen met de ‘vernauwde’ inkom refereren ze onuitgesproken naar de gecontroleerde ‘overgangzones’.